ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਵਧਦਾ ਦਬਾਅ ਤੇ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਤੈਨਾਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਰਾਨ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਰਸਤੇ ਕਿਉਂ ਡਟਿਆ

ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਫਿਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਫੌਜੀ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਂਦਾ ਦਿਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਰਾਨ ਝੁਕਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੇਹਰਾਨ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਥਾਂ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਜੋਖ਼ਿਮ ਕਿਉਂ ਚੁਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਇਰਾਨ ਲਈ ਆਮ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਯੂਰੇਨਿਅਮ ਸੰਵਰਧਨ ਰੋਕਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੰਗ ਹੈ। ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਸਾਈਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਦਬਾਅ ਵੀ ਹੈ। ਖੇਤਰੀ ਗਰੁੱਪਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਯੋਗ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਤੇਹਰਾਨ ਇਸਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਢਾਂਚੇ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਰਾਨੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਮਝੌਤਾ ਆਤਮਸਮਰਪਣ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਜਨਤਕ ਬਿਆਨ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਨਰਮੀ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਘਟਦੀ ਦਿਖਦੀ ਹੈ। ਹਕੂਮਤ ਇਸ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਅਸਤੀਤਵ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਮਝੌਤਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜੋਖ਼ਿਮ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਫੌਜੀ ਜਮਾਵੜਾ ਡਰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?

ਖਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜੀ ਤੈਨਾਤੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਏਅਰਕ੍ਰਾਫਟ ਕੈਰੀਅਰ ਭੇਜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਜੰਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਣਭਰੋਸਾ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਗਹਿਰੀ ਦਿਖਦੀ ਹੈ। ਖੇਤਰੀ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤੇ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਚਿੰਤਾ ਬਣੀ ਹੈ। ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਸ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੋਰ ਤਿੱਖੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਾਹੌਲ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨਾਲੋਂ ਤਾਕਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ‘ਰਜ਼ਿਸਟੈਂਸ ਐਕਸਿਸ’ ਇਰਾਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ?

ਇਰਾਨ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ‘ਰਜ਼ਿਸਟੈਂਸ ਐਕਸਿਸ’ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਹਿਯੋਗੀ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦਾ ਨੈੱਟਵਰਕ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਕਸਦ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ‘ਤੇ ਦਬਾਅ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਇਰਾਨ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਰਣਨੀਤੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਉਸਦੀ ਖੇਤਰੀ ਪਕੜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਤੇਹਰਾਨ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦਾ। ਇਸ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਰਣਨੀਤਿਕ ਗਹਿਰਾਈ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਲਈ ਜੋਖ਼ਿਮ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਆਸਾਨ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।

ਕੀ ਪਰਮਾਣੂ ਸਮਰੱਥਾ ਰਣਨੀਤਿਕ ਹਥਿਆਰ ਹੈ?

ਇਰਾਨ ਆਪਣੇ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਅਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੂਰੇਨਿਅਮ ਸੰਵਰਧਨ ਤਕਨੀਕੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਵਿਕਲਪ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਹਿਰ ਇਸਨੂੰ “ਥ੍ਰੈਸ਼ਹੋਲਡ ਸਮਰੱਥਾ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਤਲਬ ਲੋੜ ਪੈਣ ‘ਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਰਾਨ ਇਸ ‘ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਪਰਮਾਣੂ ਢਾਂਚਾ ਕੌਮੀ ਮਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਪਲਬਧੀ ਵਜੋਂ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਬਾਅ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਰ ਜਟਿਲ ਬਣਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਕੀ ਘਰੇਲੂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਫੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ?

ਇਰਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਾਲਾਤ ਵੀ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਹਨ। ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਧੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਾਖ ਦਾਅ ‘ਤੇ ਹੈ। ਐਸੇ ਸਮੇਂ ਝੁਕਣਾ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਆਪਣੀ ਛਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਸਖ਼ਤੀ ਦਿਖਾਉਣਾ ਅੰਦਰ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਫੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਆਰਥਿਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਬਾਅ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਕੂਮਤ ਕੰਟਰੋਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਘਰੇਲੂ ਸੰਤੁਲਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਦਿਖਦੀ ਹੈ।

ਕੀ ਜੰਗ ਅਮਰੀਕਾ ਲਈ ਵੀ ਜੋਖ਼ਿਮ ਭਰੀ ਹੈ?

ਅਮਰੀਕਾ ਲਈ ਵੀ ਜੰਗ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਅਨੁਮਾਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਰੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਤੇਲ ਮਾਰਕੀਟ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਰਾਨ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਸੰਕਟ ਨਵੀਆਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਟੜ ਤਾਕਤਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਵੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕਦਮ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੰਬੀ ਜੰਗ ਦਾ ਖਰਚਾ ਭਾਰੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਾਥੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਅਸਰ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫੌਜੀ ਜਿੱਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਜੋਖ਼ਿਮ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਕੀ ਸੀਮਿਤ ਜੰਗ ਘੱਟ ਬੁਰਾ ਵਿਕਲਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?

ਇਰਾਨੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਕਲਪ ਸੀਮਿਤ ਹਨ। ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨਣਾ ਰਣਨੀਤਿਕ ਹਾਰ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਠੁਕਰਾਉਣਾ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਖਤਰਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੇਹਰਾਨ ਸੀਮਿਤ ਜੰਗ ਨੂੰ ਘੱਟ ਬੁਰਾ ਵਿਕਲਪ ਮੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦੀ ਛਵੀ ਬਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਲਹਾਲ ਜਨਤਕ ਰੁਖ ਇਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਸੋਚ ਉਭਰਦੀ ਦਿਖਦੀ ਹੈ। ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਇਸਨੂੰ ਸਹਿਣਯੋਗ ਜੋਖ਼ਿਮ ਮੰਨ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਦਬਾਅ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਖ਼ਤੀ ਜਾਰੀ ਹੈ।