Last Updated :
18 June 2026, 03:21 PM IST
Courtesy: Credit: OpenAI
ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਊਰਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਚੱਕਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ 21 ਜੂਨ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਾਰਧ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਝੁਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਕਰਕ ਰੇਖਾ 'ਤੇ ਲਗਭਗ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਆਮ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਦਿਨ ਦੀ ਮਿਆਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਰਾਤ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਿਨ ਲਗਭਗ 13 ਤੋਂ 14 ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਧੁੱਪ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
21 ਜੂਨ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਖਗੋਲੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸੂਰਜ ਦਾ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਜਾਣਾ।
ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਥਿਤੀ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦਿੱਖੀ ਗਤੀ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਛੋਟੇ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਜੋਤਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਦੇ ਸਿਖਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਦੌਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਧਿਆਨ, ਜਪ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਸਾਧਕ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੇ ਉੱਤਰਾਯਣ ਅਤੇ ਦੱਖਿਣਾਯਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲਗਭਗ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਉੱਤਰਾਯਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੌਰ ਨੂੰ ਦੱਖਿਣਾਯਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਊਰਜਾ ਦਾ ਰੁਖ ਬਦਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਉਚਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮਾਂ ਸਾਧਨਾ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਖਗੋਲੀ ਘਟਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਵਾਂਗ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
21 ਜੂਨ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੋਗ ਦਿਵਸ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਵਜ੍ਹਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਊਰਜਾ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਲਈ ਖਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯੋਗ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਇਸ ਦਿਨ ਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਜੋਤਿਸ਼ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 21 ਜੂਨ ਆਤਮਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤ ਮਾਰਨ, ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੋਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਲੋਕ ਇਸ ਦਿਨ ਵਰਤ, ਧਿਆਨ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕਤਾ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। 21 ਜੂਨ ਦਾ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਸੰਯੋਗ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੋਵਾਂ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਖਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
