Last Updated :
18 March 2026, 08:12 PM IST
ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਸਮੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਚੋਆਂ ਤੋਂ ਵਾਧੂ ਪਾਣੀ ਲਿਆ ਕੇ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਗਭਗ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਊਸੈਕ ਵਾਧੂ ਪਾਣੀ ਹੁਣ ਖੇਤੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕੈਨਾਲਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬੰਦ ਪਈ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਨ, ਹੁਣ ਕੈਨਾਲ ਪਾਣੀ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
2022 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਲਗਭਗ 26.5 ਫੀਸਦੀ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਕੈਨਾਲ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਸੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਿਸਾਨ ਭੂਗਰਭੀ ਪਾਣੀ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਨ। ਹੁਣ ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਵੱਧ ਕੇ ਲਗਭਗ 78 ਫੀਸਦੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਰੀਬ 58 ਲੱਖ ਏਕੜ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ ਕੈਨਾਲ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵਾਧਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਕੈਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਬਿਹਤਰ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਭੂਗਰਭੀ ਪਾਣੀ ‘ਤੇ ਦਬਾਅ ਵੀ ਘਟੇਗਾ। ਇਹ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਟਿਕਾਊ ਬਣਾਉਣ ਵੱਲ ਕਦਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸਿੰਚਾਈ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਮੁਤਾਬਕ ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਲਗਭਗ 6,700 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਰਕਮ ਕੈਨਾਲ ਲਾਈਨਿੰਗ, ਮੁਰੰਮਤ ਅਤੇ ਅਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਗਈ। ਕਰੀਬ 13 ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀਆਂ ਕੈਨਾਲਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਨਾਲ ਹੀ ਲਗਭਗ 7 ਹਜ਼ਾਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਚੈਨਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁੜ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕੈਨਾਲਾਂ ਅਤੇ ਵਾਟਰਕੋਰਸ ਦੀ ਸਫਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਕੈਨਾਲ ਪਾਣੀ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਿਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬੰਦ ਪਈਆਂ ਕੈਨਾਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਬਾਰਾ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਲਗਭਗ 101 ਕੈਨਾਲਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਕੈਨਾਲਾਂ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਰੀਬ 545 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਕੈਨਾਲਾਂ 30 ਤੋਂ 40 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬੰਦ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਤਾਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੋਦ ਕੇ ਮੁੜ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ। ਖਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲਈ ਨਵੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀ ਪਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਈ ਨਵੇਂ ਖੇਤਰ ਸਿੰਚਾਈ ਹੇਠ ਆ ਗਏ।
ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸਰਹਾਲੀ ਮਾਈਨਰ ਕੈਨਾਲ ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। 22 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਇਹ ਕੈਨਾਲ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਨੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਹੇਠ ਦੱਬੀ ਹੋਈ ਮਿਲੀ। ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਲਗਭਗ ਭੁੱਲ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਮੁਰੰਮਤ ਅਤੇ ਸਫਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਨੂੰ ਮੁੜ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਹ ਕੈਨਾਲ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਬਾਰਾ ਜਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੱਡੀਆਂ ਕੈਨਾਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਫੀਡਰ ਕੈਨਾਲ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧਾਈ ਗਈ। ਸਿਰਹਿੰਦ ਕੈਨਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਕੈਨਾਲ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਲਈ ਜੀਵਨਰੇਖਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵਧੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਪਾਣੀ ਹੋਰ ਨਿਯਮਿਤ ਮਿਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਰਾਹਤ ਮਿਲੀ ਹੈ।
ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਲਗਭਗ 1400 ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕੈਨਾਲ ਪਾਣੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਕੈਨਾਲ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਨਾਲ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟੇਗੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਭੂਗਰਭੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਟਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੇਗੀ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੈਨਾਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਖਣਿਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਉਪਜ ਵਧਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ।
