Last Updated :
13 May 2026, 05:53 PM IST
ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਹਰ ਦਿਨ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਗਾਮਾ-ਰੇ ਬਰਸਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਕਰੋੜਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਰ੍ਹੇ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਅਤੇ ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਕੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਗਾਮਾ-ਰੇ ਬਰਸਟ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੁਝ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣੂ ਟੈਸਟਾਂ ‘ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਭੇਜੇ ਗਏ ਸਨ। ਅਚਾਨਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁਲਾੜ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਤੀਖੀਆਂ ਗਾਮਾ ਕਿਰਣਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਣ ਲੱਗੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਿਸਰਚ ਨਾਲ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਦੂਰਲੇ ਧਮਾਕੇ ਹਨ।
ਗਾਮਾ-ਰੇ ਬਰਸਟ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਸ਼ੌਰਟ ਗਾਮਾ-ਰੇ ਬਰਸਟ। ਇਹ ਧਮਾਕੇ ਦੋ ਸਕਿੰਟ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਦੋ ਨਿਊਟ੍ਰਾਨ ਤਾਰੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕੋਈ ਨਿਊਟ੍ਰਾਨ ਤਾਰਾ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲਾਂਗ ਗਾਮਾ-ਰੇ ਬਰਸਟ ਦੋ ਸਕਿੰਟ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਾਰੇ ਦਾ ਇੰਧਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੁਰੁੱਤਵਾਕਰਸ਼ਣ ਹੇਠ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਨਵਾਂ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਬਣਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਨਾਲ ਜੈੱਟ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੈੱਟ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮੌਜੂਦ ਗੈਸ ਅਤੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਭਿਆਨਕ ਗਾਮਾ ਕਿਰਣਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਮਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਚਮਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਆਫਟਰਗਲੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਮਕ ਗਾਮਾ ਕਿਰਣਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਐਕਸ-ਰੇ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਮਾਨ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਇੰਫਰਾਰੈਡ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਤਰੰਗਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਸ ਆਫਟਰਗਲੋ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਗਾਮਾ-ਰੇ ਬਰਸਟ ਸਿਰਫ਼ ਧਮਾਕੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਦੇ ਸਾਡੀ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਗਾਮਾ-ਰੇ ਬਰਸਟ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਵੀ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਊਰਜਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਵੇਲੇ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਤੁਰੰਤ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ।
ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪੁਲਾੜ ਏਜੰਸੀਆਂ ਜਿਵੇਂ NASA ਅਤੇ European Space Agency ਆਧੁਨਿਕ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਅਤੇ ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਗਾਮਾ-ਰੇ ਬਰਸਟ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਨਵੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਵਿਗਿਆਨੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਮਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪਕੜ ਰਹੇ ਹਨ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਗਾਮਾ-ਰੇ ਬਰਸਟ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਕਈ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਬਾਕੀ ਹਨ। ਇਹ ਧਮਾਕੇ ਇੰਨੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਬਣਦੇ ਸਮੇਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ? ਅਜੇ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਹੱਸਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਜੁਟੇ ਹੋਏ ਹਨ।
