Last Updated :
12 August 2026, 12:40 PM IST
Courtesy: Credit: OpenAI
ਸਾਵਣ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਿਦੁਆਰ, ਸਲਤਾਨਗੰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਕਾਂਵੜੀਏ ਗੰਗਾਜਲ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰਾਂ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਕੇ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ’ਤੇ ਟੰਗੀ ਕਾਂਵੜ ਵਿੱਚ ਭਰਿਆ ਜਲ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਡੂੰਘੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਕਸਰ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਹੀ ਤਰਜੀਹ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾਜਲ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੋਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੰਗਾ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਆਈ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਤੇਜ਼ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਗੰਗਾਜਲ ਨੂੰ ਮਹਾਦੇਵ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੰਧੂ, ਚੰਦਰਭਾਗਾ, ਸਰਯੂ, ਨਰਮਦਾ, ਯਮੁਨਾ, ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਵਰਗੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਜਲ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਗੰਗਾਜਲ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਖਾਸ ਨਾਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਆਸਥਾ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਭਗਤ ਗੰਗਾ ਤਟ ਤੋਂ ਜਲ ਭਰ ਕੇ ਕਾਂਵੜ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਕਾਂਵੜ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਲਿਆ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਆਸਥਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ।
ਸਾਵਣ ਵਿੱਚ ਹਰਿਦੁਆਰ ਤੋਂ ਗੰਗਾਜਲ ਲੈ ਕੇ ਭਗਤ ਨੀਲਕੰਠ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਸਲਤਾਨਗੰਜ ਤੋਂ ਜਲ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਂਵੜੀਏ ਦੇਵਘਰ ਸਥਿਤ ਬਾਬਾ ਬੈਦਿਆਨਾਥ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ‘ਬਮ-ਬਮ ਭੋਲੇ’ ਅਤੇ ‘ਹਰ ਹਰ ਮਹਾਦੇਵ’ ਦੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਹੌਲ ਗੂੰਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਗੰਗਾਜਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਚਰਚਾ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੈਕਟੀਰੀਓਫੇਜ ਵਰਗੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੰਗਾਜਲ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾਜਲ ਲਿਆਉਣਾ ਅੱਜ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ, ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਭਗਤ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਜਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਦੇ ਹਨ।
