Last Updated :
17 July 2026, 04:12 PM IST
Courtesy: Credit: OpenAI
ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਧਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਮੌਸਮੀ ਚੱਕਰ ਕਾਰਨ ਮੱਛਰ, ਵਾਇਰਸ, ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਅਤੇ ਫੰਗਸ ਵਰਗੇ ਰੋਗ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹਾਲਾਤ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੇਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਲ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 2024 ਦੌਰਾਨ ਡੇਂਗੂ ਦੇ 1.4 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਵਾਧਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ 2010 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 28 ਹਜ਼ਾਰ ਕੇਸ ਦਰਜ ਹੋਏ ਸਨ, ਉੱਥੇ 2023 ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਕਰੀਬ 2.89 ਲੱਖ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਦੌਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰ ਇਸ ਸਾਲ ਵੀ ਡੇਂਗੂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਧਣ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਖਾ, ਲੰਬੇ ਮਾਨਸੂਨ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਮੌਸਮ ਕਾਰਨ ਡੇਂਗੂ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਘੱਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੇਰਲ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਦਿੱਲੀ-ਐਨਸੀਆਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਡੇਂਗੂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਲੂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਦਾ ਪੈਟਰਨ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਅਨੁਮਾਨਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਧਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਮੱਛਰਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਫੈਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨਿਯਮਿਤ ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਮੱਛਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ ਮਾਹੌਲ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਡੇਂਗੂ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਏਡੀਜ਼ ਮੱਛਰ ਹੁਣ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਦੋਵਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜੀਵਿਤ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਵਾਇਰਲ ਬੁਖ਼ਾਰ ਅਤੇ ਡੇਂਗੂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਡੇਂਗੂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਸਰੀਰ ਦਰਦ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਰਦ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਚਮੜੀ 'ਤੇ ਦਾਣੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਬੁਖ਼ਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਡੇਂਗੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਲੈਣਾ ਗਲਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਵਾਇਰਲ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਸਹੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਦਵਾਈ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਡਾਕਟਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਧਾਰਣਾ ਗਲਤ ਹੈ ਕਿ ਡੇਂਗੂ ਸਿਰਫ਼ ਪਲੇਟਲੈਟਸ ਘਟਣ 'ਤੇ ਹੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪਪੀਤੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਰਸ ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਵਿਆਂ ਲਈ ਪੱਕੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਡੇਂਗੂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕੁਝ ਸੌਖੇ ਕਦਮ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮੱਛਰ ਭਜਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕ੍ਰੀਮਾਂ, ਲਿਕਵਿਡ ਵੇਪਰਾਈਜ਼ਰ, ਮੱਛਰਦਾਨੀ, ਰਿਪੈਲੈਂਟ ਪੈਚ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਮੱਛਰ ਬੈਟ ਵਰਗੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਕਰਣ ਵਰਤੋ। ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਘਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਾਲਟੀਆਂ, ਗਮਲੇ, ਕੂਲਰ, ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਟੈਂਕੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਟਾਓ।
ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਡੇਂਗੂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ 3P ਫਾਰਮੂਲਾ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਡੇਂਗੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਕਰਾਮਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਥਿਆਰ ਹੈ।
