ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖ਼ਿਰ 'ਬਾਲਾ ਜੀ' ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਾਣੋ ਇਸ ਨਾਮ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ

ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸੰਕਟ ਮੋਚਨ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਪਾਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਜਰੰਗਬਲੀ, ਪਵਨਪੁੱਤਰ, ਮਾਰੂਤੀ ਨੰਦਨ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਮੋਚਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਾਮ 'ਬਾਲਾ ਜੀ' ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਮੇਹੰਦੀਪੁਰ ਬਾਲਾ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਲਾਸਰ ਬਾਲਾ ਜੀ ਧਾਮ ਕਾਰਨ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।

ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 'ਬਾਲ' ਦਾ ਅਰਥ ਬਾਲਕ ਜਾਂ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਹੈ, ਜਦਕਿ 'ਜੀ' ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਮੁਸੀਬਤ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਰੂਪ ਅਸੀਮ ਸ਼ਕਤੀ, ਊਰਜਾ, ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨੂਮਾਨ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਾਲ ਜਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਭਗਤ ਇਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਫਲ ਸਮਝ ਕੇ ਨਿਗਲਣ ਦੀ ਕਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ਮਹੱਤਵ

ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਲਾਲ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਫਲ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਗਏ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਅਦਭੁੱਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇੰਦਰ ਦੇਵ ਨੇ ਵਜਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਠੋਡੀ 'ਤੇ ਚੋਟ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਯੂ ਦੇਵ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਬਾਲ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਦਿਵਯ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ।

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਰਾਪ ਕਾਰਨ ਭੁੱਲ ਗਏ ਸਨ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ

ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ-ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਪ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਦਿਵਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਭੁੱਲੇ ਰਹਿਣਗੇ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਏਗਾ। ਜਦੋਂ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਤਾਂ ਜਾਂਬਵੰਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਯਾਦ ਕਰਵਾਈਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਲੰਕਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸਫਲ ਕੀਤਾ।

'ਬਾਲਾ ਜੀ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸਿੱਧ?

ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਲਾ ਜੀ ਕਹਿਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਲ ਰੂਪ, ਸਦਾ ਜਵਾਨ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਨਾਮ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਇਆ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਹੰਦੀਪੁਰ ਬਾਲਾ ਜੀ ਧਾਮ ਅਤੇ ਸਾਲਾਸਰ ਬਾਲਾ ਜੀ ਮੰਦਰ ਕਾਰਨ ਇਹ ਨਾਮ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਲਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਬਾਲਾ ਜੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ

ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਬਾਲਾ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੰਗਲਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਹਨੂਮਾਨ ਚਾਲੀਸਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਕਾਂਡ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ, ਸਿੰਦੂਰ, ਚਮੇਲੀ ਦਾ ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੁੜ-ਚਣੇ ਦਾ ਭੋਗ ਲਗਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਬਾਲਾ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਡਰ, ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਲਾ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।