Last Updated :
28 July 2026, 04:14 PM IST
Courtesy: Credit: OpenAI
ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਿਆ ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਲਈ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਿਆ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਯੁੱਧ ਦਾ ਰੁਖ ਨਹੀਂ ਬਦਲੇਗਾ।
ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਭੀਮ ਨੇ 'ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ' ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਿਆ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ "ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।" ਕਿਉਂਕਿ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਿਆ ਨੇ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਤੋਂ ਸੱਚ ਪੁੱਛਿਆ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਹਤਃ... ਨਰੋ ਵਾ ਕੁੰਜਰੋ ਵਾ", ਭਾਵ "ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸੀ ਜਾਂ ਹਾਥੀ, ਇਹ ਵੀ ਸੁਣੋ।" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ੰਖਾਂ ਅਤੇ ਨਗਾੜਿਆਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਾਰਨ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਿਆ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤਾ।
ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸਿੱਧਾ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ, ਸਗੋਂ ਅਜਿਹੀ ਰਣਨੀਤੀ ਬਣਾਈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਧਰਮ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਧਰਮ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਸਧਾਰਣ ਉਪਾਅ ਵੀ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚਕਾਰ ਔਖਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਭਾਰਤ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਝੂਠ ਜਾਂ ਸੱਚ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
ਮਹਾਭਾਰਤ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਸਹੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣਾ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਹਰ ਕਦਮ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਅੰਤ ਲਈ ਸੀ।
ਮਹਾਭਾਰਤ ਦਾ 'ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ' ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੱਜ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਰਚਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਯੁੱਧ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਰਮ, ਨਿਆਂ, ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਝ ਦਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਾਠ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਜ਼ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
