Last Updated :
05 August 2026, 09:40 AM IST
Courtesy: Credit: OpenAI
ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੰਚਮੁਖੀ ਹਨੂਮਾਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦਿਵਿਆ ਰੂਪ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ ਸਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਮਾਇਆਵੀ ਅਸੁਰ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਪੰਜ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲੰਕਾ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਰਾਵਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਹਿਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਦਦ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਅਹਿਰਾਵਣ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਤੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸੁਤਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤਾਂਤਰਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਣਾ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਦੇਰ ਕੀਤੇ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਅਹਿਰਾਵਣ ਨੂੰ ਆਮ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਰਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
ਕਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲ ਰਹੇ ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਪੰਜੇ ਦੀਵੇ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਬੁੱਝਦੇ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਅਸੰਭਵ ਜਾਪਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੰਚਮੁਖੀ ਸਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਇਸ ਦਿਵਿਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਸਨ ਅਤੇ ਹਰ ਮੁੱਖ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸੀ।
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਂ ਦੀਵਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਦੀਵੇ ਬੁੱਝੇ, ਅਹਿਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਏ।
ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਚਮੁਖੀ ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਹਰ ਮੁੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਨੂਮਾਨ ਮੁੱਖ ਨੂੰ ਬਲ, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਰਸਿੰਘ ਮੁੱਖ ਨੂੰ ਡਰ ਅਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਮੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਰਾਹ ਮੁੱਖ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਮੁੱਖ ਨੂੰ ਗਿਆਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਚਮੁਖੀ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਡਰ, ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਿਲਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਸਰੂਪ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਮਾਨਸਿਕ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਔਖੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧਦੀ ਹੈ।
ਮੰਗਲਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਪੰਚਮੁਖੀ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਭਗਤ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਚਾਲੀਸਾ ਤੇ ਹੋਰ ਭਜਨਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪੰਚਮੁਖੀ ਹਨੂਮਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਹ ਕਥਾ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅੰਤਰ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੰਦੇਸ਼ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਭਗਤੀ, ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਬੁਰਾਈ 'ਤੇ ਨੇਕੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਨੋਟ: ਇਹ ਲੇਖ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
