Last Updated :
15 July 2026, 03:55 PM IST
Courtesy: Credit: OpenAI
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 13.5 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧੂਮਰਪਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ ਤੰਬਾਕੂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ ਜਾਂ ਇਲਾਜ ਦੇ ਸਿਗਰਟ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 4 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਮੋਕਿੰਗ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਲਗਭਗ 40 ਫੀਸਦੀ ਮਰਦ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਔਰਤਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਧੂਮਰਪਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਗਰਟਾਂ 'ਤੇ ਵੱਧ ਟੈਕਸ, ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵਾਲੇ ਪੈਕਟ ਅਤੇ ਸਾਦੀ ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਵਰਗੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਮੋਕਿੰਗ ਦੀ ਦਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੱਟ ਕੇ 15 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਆ ਗਈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2018-19 ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਤ ਨਿਕੋਟੀਨ ਵਿਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਧੂਮਰਪਾਨ ਛੱਡਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 2022-23 ਤੱਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਮੋਕਿੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 7 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਨ ਸਿਹਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਖੋਜ ਦੌਰਾਨ Joinpoint Regression Analysis ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੱਥੇ ਧੂਮਰਪਾਨ ਘਟਣ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਦਰ ਕਰੀਬ 3.5 ਫੀਸਦੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਨਵੀਂ ਰਣਨੀਤੀ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਵਧ ਕੇ 17.9 ਫੀਸਦੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਧੂਮਰਪਾਨ ਘਟਣ ਦੀ ਗਤੀ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਗੁਣਾ ਵਧ ਗਈ।
ਆਕਾਸ਼ ਹੈਲਥਕੇਅਰ ਦੇ ਪਲਮੋਨੋਲੋਜਿਸਟ ਡਾ. ਸੌਰਭ ਤੋਮਰ ਮੁਤਾਬਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਿਕੋਟੀਨ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਕੁਝ ਹੋਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦਾ ਕੈਂਸਰ, ਸੀਓਪੀਡੀ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਨਿਕੋਟੀਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਤੰਬਾਕੂ ਸੜਨ ਦੌਰਾਨ ਬਣਨ ਵਾਲੇ 7,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰਸਾਇਣ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਨੀਤੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਲਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੋਕਿੰਗ ਘਟਾਉਣ 'ਤੇ ਹੀ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਲਤ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ। ਉੱਥੇ 18 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪਾਬੰਦੀ, ਫਲੇਵਰ ਵਾਲੇ ਉਤਪਾਦਾਂ 'ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ, ਡਿਸਪੋਜ਼ੇਬਲ ਵੇਪਸ 'ਤੇ ਰੋਕ ਅਤੇ ਨਿਕੋਟੀਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸੀਮਾਵਾਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਦਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧੂਮਰਪਾਨ ਦੀ ਦਰ ਵੀ ਰਿਕਾਰਡ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਘਟ ਗਈ।
ਪੈਸਿਫਿਕ ਵਨ ਹੈਲਥ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਡਾ. ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੰਬਾਕੂ ਦੀ ਲਤ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਿਗਰਟ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜੇਕਰ ਨਿਯਮਤ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਕੋਟੀਨ ਵਿਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਧੂਮਰਪਾਨ ਛੱਡਣ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ (WHO) ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ Nicotine Replacement Therapy (NRT) ਨੂੰ ਆਪਣੀ Essential Medicines List ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ Drugs Technical Advisory Board (DTAB) ਨੇ 2 ਮਿਲੀਗ੍ਰਾਮ ਨਿਕੋਟੀਨ ਗਮ ਨੂੰ Schedule-K ਤਹਿਤ ਛੋਟ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਧੀਨ ਧੂਮਰਪਾਨ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਗਰਟ ਦੀ ਲਤ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ, ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸਹੀ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਤੰਬਾਕੂ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਕਮੀ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਖੋਜ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਗਾਉਣਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧੂਮਰਪਾਨ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਣੇ ਪੈਣਗੇ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਭਾਰਤ ਵੀ ਤੰਬਾਕੂ ਕੰਟਰੋਲ ਦੀਆਂ ਮੌਜੂਦਾ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਅਧਾਰਿਤ Smoking Cessation Programmes ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੋਕਿੰਗ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
