Last Updated :
22 May 2026, 04:43 PM IST
ਦੁਨੀਆ ਇਸ ਵੇਲੇ ਐਸੀ ਭਿਆਨਕ ਗਰਮੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਸੀਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੱਢਿਆ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਸਾਹ ਵੀ ਫੁਲਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਖਪਤ 9 ਹਜ਼ਾਰ ਮੇਗਾਵਾਟ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਕਈ ਸ਼ਹਿਰ 48 ਡਿਗਰੀ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿਤੇ ਪਾਣੀ ਖਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਅਚਾਨਕ ਬਰਫਬਾਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਸਮ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਉਸ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ “ਹੀਟ ਟ੍ਰੈਪ” ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਸਵੇਰੇ 9 ਵਜੇ ਹੀ ਸੜਕਾਂ ਤਪਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੁਪਹਿਰ ਤੱਕ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਸੇ ਤੰਦੂਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਦਿੱਲੀ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਡਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀਟ ਸਟ੍ਰੋਕ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਿਜਲੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਰੂਮ ਲਗਾਤਾਰ ਅਲਰਟ ‘ਤੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਏਸੀ ਦੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਖਪਤ ਪੂਰੇ ਸਿਸਟਮ ‘ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲੀ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਖ਼ਿਰ ਮੌਸਮ ਇੰਨਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਕਿਉਂ ਹੋ ਗਿਆ?
ਜਵਾਬ ਹੈ- ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਕਨਕਰੀਟ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਗਲੋਬਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ, ਬੇਤਰਤੀਬ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਲੱਖਾਂ ਏਸੀ, ਕੱਟਦੇ ਦਰੱਖਤ, ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦਾ ਧੂੰਆ ਅਤੇ ਬੇਹਿਸਾਬ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸ ਮਿਲ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਗ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਸਿਰਫ਼ ਗਰਮੀ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ “ਕਲਾਈਮੇਟ ਐਮਰਜੈਂਸੀ” ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
ਹੁਣ ਹਾਲਾਤ ਐਸੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਹੀ ਤਪਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੜਕਾਂ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਦੁਪਹਿਰ ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਸਮਾਂ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤ ਸੁੱਕ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੈਂਕਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਹੁਣ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਦਮ ਨਾ ਚੁੱਕੇ ਗਏ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸੇ “ਅਨਲਿਵੇਬਲ ਜੋਨ” ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਯਾਨੀ ਉੱਥੇ ਆਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਸਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਤੇ ਸੀਮੈਂਟ ਘੱਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਹਾਲਾਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਫਲਾਈਓਵਰ, ਮਾਲ ਅਤੇ ਸੀਮੈਂਟ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਨਕਰੀਟ ਦਿਨ ਭਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੋਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਭਰ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸਨੂੰ “ਅਰਬਨ ਹੀਟ ਆਇਲੈਂਡ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਡਿਗਰੀ ਵੱਧ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਿੱਲੀ ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਦਾਹਰਨ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਵੀ ਤਾਪਮਾਨ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸੀਮੈਂਟ ਅਤੇ ਡਾਮਰ ਦਿਨ ਦੀ ਗਰਮੀ ਲਗਾਤਾਰ ਛੱਡਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨੇ ਹਾਲਾਤ ਹੋਰ ਵੀ ਖਰਾਬ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਦਰੱਖਤ ਹਵਾ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਨ ਨਹੀਂ, ਰਾਤਾਂ ਵੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਮ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ।
ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਛੱਤਾਂ ‘ਤੇ ਸੋ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਵੀ ਗਰਮ ਹਵਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੈਨ ਨਾਲ ਸੌਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਤੁਲਨ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁਣ ਪਾਰਕਿੰਗ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਟਾਵਰ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਥਾਂ ਸੀਮੈਂਟ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਿੱਧਾ ਨਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨੇ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਖਰਾਬ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਭੀੜ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਮ ਘੁੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਬਣਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਏਸੀ ਲਗਾਉਣਾ ਹੁਣ ਸਟੇਟਸ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋੜ ਵੀ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹੀ ਏਸੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਗਰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਏਸੀ ਕਮਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੀ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਮਤਲਬ ਇੱਕ ਘਰ ਤਾਂ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਹਰਲੀ ਸੜਕ ਹੋਰ ਵੀ ਤਪਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 9 ਹਜ਼ਾਰ ਮੇਗਾਵਾਟ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਖਪਤ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅੰਕੜਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਵੱਧ ਏਸੀ ਚੱਲਣਗੇ, ਉੱਨੀ ਵੱਧ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲੋੜ ਪਵੇਗੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਕੋਲੇ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਵੱਧ ਬਿਜਲੀ, ਵੱਧ ਕੋਲਾ, ਵੱਧ ਧੂੰਆ ਅਤੇ ਵੱਧ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ। ਇਹ ਇੱਕ ਐਸਾ ਚੱਕਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਜੋ ਚੀਜ਼ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਏਸੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧਦੀ ਰਹੀ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਰਹਿਣ ਜੋਗੇ ਨਹੀਂ ਬਚਣਗੇ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਏਸੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਬਿਜਲੀ ਗ੍ਰਿਡ ‘ਤੇ ਪਵੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਧੇਗੀ, ਲੋਕ ਹੋਰ ਵੱਧ ਏਸੀ ਚਲਾਉਣਗੇ ਅਤੇ ਜਿੰਨੇ ਵੱਧ ਏਸੀ ਚੱਲਣਗੇ, ਬਾਹਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਨਾ ਹੀ ਵੱਧੇਗਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਣ “ਹੀਟ ਡੋਮ” ਵਰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਰ ਗਰੀਬ ਵਰਗ ‘ਤੇ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨਾ ਏਸੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੇ ਢੰਗ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦਫ਼ਤਰ ਅਤੇ ਮਾਲ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਠੰਢਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਸਮਾਨਤਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਕਟ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਲੈ ਸਕਦੀ ਹੈ।
1990 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਲੋਬਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗ ਆਏ, ਸ਼ਹਿਰ ਫੈਲਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਵਿਕਾਸ ਤਾਂ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਵੀ ਟੁੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਧੂੰਆ, ਡੀਜ਼ਲ-ਪੈਟਰੋਲ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਫੈਲਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੰਮ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਗੈਸਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਮਬਲ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿੰਦੀਆਂ।
ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਤਾਪਮਾਨ 1.5 ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੌਸਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਹੁਣ ਓਹੀ ਹੁੰਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਧਾ ਭਾਰਤ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ‘ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਬਰਫਬਾਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਬੱਦਲ ਫੱਟ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਮੌਸਮ ਹੁਣ ਆਮ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।
ਗਲੋਬਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਸਾਨ ਤਾਂ ਬਣਾਈ, ਪਰ ਕੁਦਰਤ ‘ਤੇ ਇਸਦਾ ਭਾਰੀ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਜ਼ੋਨ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਲੱਖਾਂ ਟਰੱਕ ਅਤੇ ਕਾਰਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਧੂੰਆ ਛੱਡ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮੋਬਾਈਲ, ਏਸੀ, ਗੈਜਿਟਸ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਡਾਟਾ ਸੈਂਟਰਾਂ ਨੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਖਪਤ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਖਪਤ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ‘ਤੇ ਐਸਾ ਦਬਾਅ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਧਰਤੀ ਹੁਣ ਝੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮੌਸਮ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਰਿਹਾ। ਕਦੇ ਤੇਜ਼ ਮੀਂਹ, ਕਦੇ ਸੁੱਕਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜ ਗਰਮੀ ਹੁਣ ਨਵਾਂ ਆਮ ਬਣਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਗਰਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ, ਬੈਂਗਲੁਰੂ, ਚੇਨਈ ਅਤੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਲਗਾਤਾਰ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗਰਮੀ ਵਧਣ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਵੱਧ ਨ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਵੱਧ ਏਸੀ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਵੱਧ ਬਿਜਲੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਖਰਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਦੀਆਂ ਸੁੱਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਪਿਘਲ ਰਹੇ ਹਨ।
ਜੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਇਸੇ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਪਿਘਲਦੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸਨੂੰ “ਸਲੋ ਮੋਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਸਟਰ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਤਲਬ ਤਬਾਹੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਵੇਗੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਪੈਟਰੋਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਲਈ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਕਈ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰੋਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ। ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਇੰਨਾ ਹੇਠਾਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਹੈਂਡਪੰਪ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਹੁਣ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹੀ ਹਾਲਾਤ ਰਹੇ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੇ ਵਿਵਾਦ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਹਿਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਾਣੀ ਲਈ ਵੀ ਲੜੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ।
ਮੌਸਮ ਇੰਨਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਕਿਉਂ ਹੋ ਗਿਆ
ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਗਰਮੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਤੁਲਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਚਾਨਕ ਆੰਧੀਆਂ, ਓਲਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਬਰਫਬਾਰੀ ਅਤੇ ਹੀਟਵੇਵ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹਵਾ ਦਾ ਦਬਾਅ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਰਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਾਨਸੂਨ ਦਾ ਪੈਟਰਨ ਵੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਦੇ ਮਈ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਦੇ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ‘ਤੇ ਬਰਫਬਾਰੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਤੂਫ਼ਾਨ ਹੋਰ ਵੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਹੁਣ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਕੁਦਰਤ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਕਿਸਾਨ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾ ਰਹੇ ਕਿ ਬੀਜ ਕਦੋਂ ਬੋਣੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਸਲ ਕਦੋਂ ਕੱਟਣੀ ਹੈ। ਅਚਾਨਕ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਓਲੇ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੂਸਖਲਨ ਅਤੇ ਬੱਦਲ ਫਟਣ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ ਕਿਨਾਰੇ ਵਸੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਮੰਡਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪੱਧਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਦਰਤੀ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।इंसान खुद बना अपनी तबाही का कारण
ਇਸ ਸੰਕਟ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਖੁਦ ਇਨਸਾਨ ਹੈ। ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਅੰਨੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਥਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ ਗਈ। ਹਰਿਆਲੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸੀਮੈਂਟ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਲਾਸਟਿਕ, ਧੂੰਏਂ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਨੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਵੱਡੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਘਰ ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਇਸਦੀ ਕੀਮਤ ਧਰਤੀ ਚੁਕਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਹਾਲਾਤ ਇਹ ਹਨ ਕਿ ਬੱਚੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੜਕਾਂ ‘ਤੇ ਮਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਹੁਣ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੰਭਲਿਆ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ 20-30 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਹਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਹੀਟਵੇਵ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ “ਸਾਇਲੈਂਟ ਕਿਲਰ” ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਮੋਬਾਈਲ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਤਾਂ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ‘ਤੇ ਇਸਦਾ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਪਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਰੋੜਾਂ ਟਨ ਕੂੜਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਕੱਟ ਕੇ ਨਵੀਆਂ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰੋਤ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਲਗਾਤਾਰ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਦੁਨੀਆ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਅੰਨੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਹੁਣ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਨਾ ਰੁਕਿਆ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਫ਼ ਹਵਾ ਅਤੇ ਠੰਢੇ ਮੌਸਮ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੜ੍ਹਣਗੀਆਂ।
ਹਾਲਾਤ ਗੰਭੀਰ ਤਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਦਰੱਖਤ ਲਗਾਉਣੇ ਪੈਣਗੇ। ਗ੍ਰੀਨ ਬਿਲਡਿੰਗ ਮਾਡਲ ਅਪਣਾਉਣੇ ਹੋਣਗੇ। ਸੋਲਰ ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਪਬਲਿਕ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਏਸੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਚੋਣੀ ਵਾਅਦਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਕੇ “ਕਲਾਈਮੇਟ ਐਮਰਜੈਂਸੀ” ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਮਸਲਾ ਮੰਨਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਸਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ। ਜੇ ਅੱਜ ਇਨਸਾਨ ਨਹੀਂ ਜਾਗਿਆ ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਨਸਾਨ ਖੁਦ ਆਪਣੀ ਕਬਰ ਖੋਦ ਲਵੇਗਾ।
ਕਈ ਦੇਸ਼ ਹੁਣ ਕਲਾਈਮੇਟ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਖ਼ਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਰਿਤ ਨੀਤੀਆਂ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਹਰ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਹਰਿਆਲੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੇ ਅਭਿਆਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨੇ ਪੈਣਗੇ। ਇਹ ਲੜਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਧਰਤੀ ਬਚੀ ਰਹੇਗੀ ਤਾਂ ਹੀ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇਗਾ।
