Last Updated :
30 July 2026, 04:53 PM IST
Courtesy: Credit: OpenAI
ਪੈਲੇਟ ਗਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 12-ਬੋਰ ਪੰਪ-ਐਕਸ਼ਨ ਸ਼ਾਟਗਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਤੂਸ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਛੋਟੇ ਧਾਤੂ ਛਰਰੇ (ਪੈਲੇਟ) ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਟ੍ਰਿਗਰ ਦਬਾਉਣ 'ਤੇ ਇਹ ਛਰਰੇ ਇਕੱਠੇ ਫੈਲਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭੀੜ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ "Less Lethal" ਯਾਨੀ ਘੱਟ ਘਾਤਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਲ ਗੰਭੀਰ ਸੱਟਾਂ ਵੀ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।
SOP ਮੁਤਾਬਕ ਪੈਲੇਟ ਗਨ ਕਦੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤਦੋਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭੀੜ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ, ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇਣ, ਲਾਠੀਚਾਰਜ, ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਜਾਂ ਵਾਟਰ ਕੈਨਨ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਘੱਟ ਘਾਤਕ ਉਪਾਅ ਨਾਕਾਮ ਹੋ ਜਾਣ। ਜੇਕਰ ਭੀੜ ਹਿੰਸਕ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਜਾਨ-ਮਾਲ, ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਪਤੀ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਖਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਖ਼ਰੀ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪੈਲੇਟ ਗਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਾਂ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਰਹੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। CRPF, RAF ਅਤੇ ਰਾਜ ਪੁਲਿਸ ਸਮੇਤ ਹਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪਰੇਸ਼ਨਲ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਕਮਾਂਡ ਸਿਸਟਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਾਇਰਿੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਰ ਵੇਰਵੇ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋੜ ਪੈਣ 'ਤੇ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।
SOP ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੈਲੇਟ ਗਨ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਿਰ, ਚਿਹਰੇ, ਅੱਖਾਂ, ਗਰਦਨ ਜਾਂ ਛਾਤੀ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਲੱਤਾਂ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਭੀੜ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਨਾ ਕਿ ਗੰਭੀਰ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਜਾਵੇ। ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਫਾਇਰਿੰਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਾਨਲੇਵਾ ਸੱਟ ਦਾ ਖਤਰਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਯਮਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿਰਫ਼ ਉਨੀ ਹੀ ਫਾਇਰਿੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੰਨੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਭੀੜ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਾਇਰਿੰਗ ਤੁਰੰਤ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਪੈਲੇਟ ਗਨ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣੀ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਰਿਕਾਰਡ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਪੈਲੇਟ ਗਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਚਲੀ ਗਈ ਜਾਂ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਸਥਾਈ ਸੱਟਾਂ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੂੰ SOP ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਘੱਟ ਘਾਤਕ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵੀ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।
ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਪੈਲੇਟ ਗਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜੇਕਰ ਲਾਠੀਚਾਰਜ, ਵਾਟਰ ਕੈਨਨ, ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਜਾਂ ਹੋਰ ਘੱਟ ਘਾਤਕ ਤਰੀਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਭੀੜ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਜੋਂ ਪੈਲੇਟ ਗਨ ਚਲਾਉਣਾ SOP ਦੇ ਉਲਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਜਾਂ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਕੋਈ ਗੰਭੀਰ ਖਤਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।
