Last Updated :
10 July 2026, 05:00 PM IST
Courtesy: Credit: OpenAI
ਓੜੀਆ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 'ਪਿਸ਼ੀ' ਦਾ ਅਰਥ ਬੂਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੌਰਾਣਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੀ ਕਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਮਾਤਾ ਕੁੰਤੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਬੂਆ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬੂਆ ਮਾਤਾ ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁਰੀ ਸਥਿਤ 'ਪਿਸ਼ੀ ਮਾਂ ਦੀ ਕੁਟੀਆ' ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ, ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਬਲਭਦਰ ਅਤੇ ਭੈਣ ਸੁਭਦਰਾ ਦੇ ਰਥ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਓਡੀਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਕਵਾਨ 'ਪੋਡਾ ਪੀਠਾ' ਭੋਗ ਵਜੋਂ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਭੋਗ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਰਥ ਯਾਤਰਾ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਤਾ ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਰਾਜਾ ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਸੁਦੇਵ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਭਰਾ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾ ਕੁੰਤੀ, ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਬੂਆ ਸਨ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਆਪਣੀ ਬੂਆ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਨੇਹ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਣਗੇ। ਇਸੇ ਵਾਅਦੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਨਿਭਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਿਸ਼ੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਹੈ। ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀ ਬੂਆ ਨਾਲ ਨੌਕਾ ਵਿਹਾਰ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਾਤਾ ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਲਭਦਰ ਅਤੇ ਸੁਭਦਰਾ ਦੀ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਕਰ ਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਦਾ ਰਥ ਪਿਸ਼ੀ ਮਾਂ ਦੀ ਕੁਟੀਆ 'ਤੇ ਨਾ ਰੁਕੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪੋਡਾ ਪੀਠਾ ਦਾ ਭੋਗ ਨਾ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਗੁੰਡੀਚਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਿਸ਼ੀ ਮਾਂ ਦੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
