ਸੁਪਨੇ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਫ਼ਿੱਕੇ? ਜਾਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਾਦ ਨਾ ਰਹਿਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਰਾਜ਼

ਸਾਡੀ ਨੀਂਦ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ REM (ਤੀਬਰ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਗਤੀ) ਨੀਂਦ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਪੜਾਅ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੁਪਨੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਅੱਖਾਂ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਅਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਆਉਂਦਾ ਹੈ

 ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਣਾ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਦਿਲਚਸਪ ਤੱਥ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਦਿਆਂ ਹੀ ਧੁੰਦਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਦਾ ਕੋਈ ਅਲਮ-ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਬਹੁਤ ਝਲਕ ਦਿਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਖ਼ਿਰ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਕਿਉਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ? ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਸਾਡੀ ਯਾਦਾਸ਼ਤ, ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪੱਧਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਨੀਂਦ ਦੇ REM ਪੜਾਅ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ

ਸਾਡੀ ਨੀਂਦ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ REM (ਤੀਬਰ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਗਤੀ) ਨੀਂਦ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਪੜਾਅ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੁਪਨੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਅੱਖਾਂ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਅਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ - ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਧਾਂਤ

ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਜੇ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ ਕਿ ਸੁਪਨੇ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਹਨ:
ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਛਾਂਟ-ਪਰਖ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ - ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਨੀਂਦ ਦੌਰਾਨ ਦਿਮਾਗ਼ ਦਿਨ ਭਰ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੀ ਸੂਚਨਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ-ਉਤਪਾਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਖਾਸ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ - ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਸਕੈਨਿੰਗ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਦੇ ਸਮੇਂ ਯਾਦਾਸ਼ਤ, ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਖੇਤਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿੱਪੋਕੈਂਪਸ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਐਮੀਗਡਾਲਾ (ਜੋ ਡਰ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਵੀ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਡਰ, ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਤੀਬਰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਝਲਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਖੇਲ - ਕੁਝ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਪਨੇ "ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਰਿਹਰਸਲ" ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਔਖੀਆਂ ਜਾਂ ਤਣਾਅ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਅਸਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਲਈ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਯਾਦ ਨਾ ਰਹਿਣ ਦਾ ਰਾਜ਼

ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਰਸਾਇਣਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। REM ਨੀਂਦ ਦੌਰਾਨ 'ਨੌਰਪਾਈਨਫ੍ਰਾਈਨ' ਨਾਂ ਦਾ ਰਸਾਇਣ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹੀ ਰਸਾਇਣ ਨਵੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਰਸਾਇਣ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਸਟੋਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਜਾਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੁਪਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਫਿੱਕੇ ਪੈ ਕੇ ਕੁਝ ਹੀ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਜਾਗਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਅਸਰ - ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਿਸ ਨੀਂਦ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਅਚਾਨਕ ਜਾਗਦੇ ਹਾਂ, ਉਸਦਾ ਵੀ ਯਾਦ ਰਹਿਣ 'ਤੇ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ REM ਪੜਾਅ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਪਨਾ ਬਹੁਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਲਾਰਮ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਜਾਗਣ 'ਤੇ ਸੁਪਨਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਹੌਲੀ ਜਾਗਣ 'ਤੇ ਉਹ ਸੁਪਨਾ ਜਲਦੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ