Last Updated :
27 August 2026, 03:15 PM IST
Courtesy: Credit: OpenAI
ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਰਸੂਵਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ 26 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਆਈ ਅਚਾਨਕ ਬਾਢ਼ ਨੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਖਤਰੇ ਵੱਲ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਪੋਇਕਿਊ ਦਰਿਆ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਾ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਠ ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਵਿਤ ਖਤਰਨਾਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਖਤਰੇ ਵਾਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਬੰਨ੍ਹ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਟਾਨਾਂ, ਬਰਫ਼ ਅਤੇ ਮਲਬਾ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ 1964 ਤੋਂ 2017 ਵਿਚਕਾਰ ਪੋਇਕਿਊ ਦਰਿਆ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ ਲਗਭਗ 110 ਫੀਸਦੀ ਵਧਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਫੈਲਾਅ 150 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਿਹਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਪੋਇਕਿਊ ਦਰਿਆ ਤਿੱਬਤ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਭੋਟੇ ਕੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਸੁਨ ਕੋਸ਼ੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉੱਪਰਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਅਸਰ ਹੇਠਾਂ ਵਸੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਜਾਂ ਪਿਘਲਣ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬਰਫ਼, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕੁਦਰਤੀ ਬੰਨ੍ਹ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਝੀਲ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਦਬਾਅ ਵਧੇ ਜਾਂ ਭੂਚਾਲ, ਜ਼ਮੀਨ ਖਿਸਕਣ, ਬਰਫ਼ ਦੇ ਵੱਡੇ ਟੁਕੜੇ ਡਿੱਗਣ ਵਰਗੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੇ ਤਾਂ ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ ਟੁੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਲੇਕ ਆਊਟਬਰਸਟ ਫਲੱਡ ਯਾਨੀ GLOF ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ, ਬਰਫ਼ ਅਤੇ ਮਲਬਾ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸੜਕਾਂ, ਪੁਲਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਪਾਵਰ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਦੇ ਪਿਘਲਣ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਲਗਾਤਾਰ ਚੌਕਸੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪੋਇਕਿਊ ਬੇਸਿਨ ਦੀਆਂ ਗਾਲੋਂਗਕੋ, ਗਾਂਗਸ਼ਿਕੋ, ਜਿਆਲੋਂਗਕੋ, ਸਿਰੇਨਮਾਕੋ, ਤਾਰਾਕੋ, ਬੇਇਹੂ ਅਤੇ ਕਾਵੁਕੁਦੇਂਕੋ ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਵਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਖਤਰੇ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਝੀਲ ਦੇ ਆਕਾਰ, ਉਸਦੇ ਵਧਣ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ, ਨੇੜਲੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ, ਕੁਦਰਤੀ ਬੰਨ੍ਹ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਮੌਜੂਦ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਝੀਲ ਦਾ ਆਕਾਰ ਵਧਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਫਟਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਬੰਨ੍ਹ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ, ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਭੂਸਖਲਨ ਜਾਂ ਹਿਮਸਖਲਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਤਿੱਬਤ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
