ਘੋੜੇ ਦਾ ਸਿਰ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ… ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਉਂ ਧਾਰਿਆ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਰੂਪ? ਜਾਣੋ ਇਸ ਅਨੋਖੇ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ

ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਅਵਤਾਰ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਥਾ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ।

ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਜਯੰਤੀ ਇਸ ਸਾਲ 27 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਮਨਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦਿਨ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਖ ਘੋੜੇ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਧੜ ਮਨੁੱਖੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ, ਬੁੱਧੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਕਿਤੇ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਨਾਮਕ ਦੈਤ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਸਬੰਧ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਮਧੁ-ਕੈਟਭ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭਾਵ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਇਹ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ।

ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਜਯੰਤੀ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਂ

ਪੰਚਾਂਗ ਅਨੁਸਾਰ 27 ਅਗਸਤ 2026 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 9:08 ਵਜੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਤਿਥੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ 28 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 9:48 ਵਜੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਪੂਜਾ ਲਈ ਦੁਪਹਿਰ 4:14 ਵਜੇ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ 6:48 ਵਜੇ ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸ਼ੁਭ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਭਗਵਾਨ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਨਾਮ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ?

‘ਹਯ’ ਦਾ ਅਰਥ ਘੋੜਾ ਅਤੇ ‘ਗ੍ਰੀਵ’ ਦਾ ਅਰਥ ਗਰਦਨ ਜਾਂ ਸਿਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਘੋੜੇ ਦੇ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਇਸ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਲਈ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ, ਕਮਲ ਜਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਦੈਤ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਥਾ

ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਨਾਮ ਦੇ ਦੈਤ ਨੇ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਅਜਿਹਾ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਤ ਘੋੜੇ ਦੇ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਹੀ ਕਰ ਸਕੇ। ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ‘ਤੇ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੈਤ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

ਮਧੁ-ਕੈਟਭ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀ ਮਾਨਤਾ

ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਮਧੁ ਅਤੇ ਕੈਟਭ ਨਾਮਕ ਦੋ ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਿੱਥੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਪੂਜਾ?

ਅਸਮ ਦੇ ਹਾਜੋ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਯਗ੍ਰੀਵ-ਮਾਧਵ ਮੰਦਰ ਇਸ ਦੇਵ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਨੰਗਨੱਲੂਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਇਸ ਮੌਕੇ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮੰਤਰ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਮੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਓਮ ਹਯਗ੍ਰੀਵਾਯ ਨਮਃ’ ਅਤੇ ‘ਓਮ ਐਂ ਹ੍ਰੀਂ ਹ੍ਰੌਂ ਹਯਗ੍ਰੀਵਾਯ ਨਮਃ’ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।