Last Updated :
01 May 2026, 06:34 PM IST
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੰਧੂ ਜਲ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤਣਾਅ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਇਸ ਸੰਧੀ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਿੰਧੂ ਦਰਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਛੇ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ—ਸਿੰਧੂ, ਚਿਨਾਬ, ਝੇਲਮ, ਰਾਵੀ, ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋ ਕੇ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਪੀਣ ਦੇ ਪਾਣੀ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
19 ਸਤੰਬਰ 1960 ਨੂੰ ਵਰਲਡ ਬੈਂਕ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੰਧੂ ਜਲ ਸੰਧੀ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੂਰਬੀ ਨਦੀਆਂ—ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦਾ ਹੱਕ ਮਿਲਿਆ ਜਦਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੱਛਮੀ ਨਦੀਆਂ—ਸਿੰਧੂ, ਚਿਨਾਬ ਅਤੇ ਝੇਲਮ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਰਾਹਤ ਮਿਲੀ।
ਇਹ ਸੰਧੀ ਲਗਭਗ ਸੱਤਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਇਸਦੇ ਅਧੀਨ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਧੀ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣਦੀ ਗਈ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ।
ਪਹਲਗਾਮ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਆਤੰਕੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਿੰਧੂ ਜਲ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਨਿਲੰਬਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡਰੋ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ।
ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਾਕਲ ਦੂਲ, ਕਿਰੂ, ਪਰਣਈ ਅਤੇ ਕਵਾਰ ਵਰਗੇ ਹਾਈਡਰੋ-ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਹਾਅ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧੇਗੀ ਅਤੇ ਇਹੀ ਗੱਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਕਦਮ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਪਾਣੀ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਲਈ “ਰੇਡ ਲਾਈਨ” ਹੋਵੇਗੀ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਠਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜਨ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਸਿੰਧੂ ਦਰਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਘਟਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੱਡਾ ਜਲ ਸੰਕਟ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ‘ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਆਤੰਕਵਾਦ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ ਅਤੇ ਇਹ ਰੁਖ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗਿਆਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਖਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡਾ ਟਕਰਾਅ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਰਣਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੁੱਦਾ ਵੀ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
