Last Updated :
13 August 2026, 01:13 PM IST
Courtesy: Credit: OpenAI
ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ 14 ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਉੱਪਰਲੇ ਅਤੇ ਸੱਤ ਹੇਠਲੇ ਲੋਕ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧੋਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਗਲੋਕ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਖੇਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਮਦਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸਕੰਧ ਵਿੱਚ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਭੋਗਵਤੀ ਨਾਂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਗਰੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਾਸੁਕੀ, ਤਕਸ਼ਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਗ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।
ਪੌਰਾਣਿਕ ਵਰਣਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਗਵਤੀ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਨਗਰੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਨਾਗਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਵਾਸੁਕੀ ਅਤੇ ਤਕਸ਼ਕ ਵਰਗੇ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਭਾਰਤੀ ਪੌਰਾਣਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਪ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੇ ਦਿਵਿਆ ਜੀਵਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਗਲੋਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਭਾਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਰਹੱਸ ਅਤੇ ਆਸਥਾ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਮਦਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਥਾਂ ਹਨੇਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਥਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਮਣੀਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਵਰਣਨ ਨਾਗਲੋਕ ਨੂੰ ਅਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਦੁਨੀਆ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਵੇਰਵੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਭੌਤਿਕ ਦੁਨੀਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।
ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਗਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਥਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਸ਼ਯਪ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਕਦਰੂ ਤੋਂ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਨਾਗਕੰਨਿਆ ਉਲੂਪੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਇਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭੀਮ ਦੇ ਨਾਗਲੋਕ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕਥਾ ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੇ ਨਾਗਲੋਕ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਨਾਗਲੋਕ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਸਥਾ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਸੱਚਾਈ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਕੋਲ ਕਿਸੇ ਅਸਲ ਭੂਗਰਭ ਨਾਗ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਕ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨਾਗ ਪੰਚਮੀ ’ਤੇ ਨਾਗਲੋਕ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਜ਼ਰੂਰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
