Last Updated :
15 January 2025, 07:44 PM IST
Courtesy: business
Expainer: ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਰੁਪਏ ਦੀ ਕੀਮਤ ਡਿੱਗ ਗਈ ਅਤੇ ਡਾਲਰ ਵਧਿਆ? ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਇਕ ਸਮੇਂ ਵਿਚ 1 ਰੁਪਿਆ = 1 ਡਾਲਰ ਸੀ, ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡਾਲਰ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਿਆ ਡਾਲਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਗਾਤਾਰ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਹ 86.46 ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਰੁਪਿਆ ਵੀ 87 ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਗਿਰਾਵਟ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਆਓ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਸਮਝੀਏ।
ਰੁਪਿਆ: 77 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕੀ ਹੈ
ਦਰਅਸਲ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ 15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਦੀ ਕੀਮਤ ਬਰਾਬਰ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਰਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਵਿਕਾਸ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਕਰਜ਼ੇ ਲੈਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, ਰੁਪਿਆ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। 1948 ਤੋਂ 1966 ਤੱਕ ਰੁਪਿਆ 4.79 ਪ੍ਰਤੀ ਡਾਲਰ 'ਤੇ ਸਥਿਰ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ 1962 ਅਤੇ 1965 ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮੁਦਰਾ ਦਾ ਮੁੱਲ ਘਟਾਉਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਰੁਪਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਡਾਲਰ 7.57 ਤੱਕ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। 1971 ਵਿੱਚ, ਰੁਪਿਆ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਬੰਧ ਗੁਆ ਕੇ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ ਅਤੇ 1975 ਵਿੱਚ ਰੁਪਏ ਦੀ ਕੀਮਤ 8.39 ਪ੍ਰਤੀ ਡਾਲਰ ਹੋ ਗਈ।
1991 ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਰੁਪਿਆ ਡਿੱਗਿਆ
ਭਾਰਤ ਨੂੰ 1991 ਵਿੱਚ ਭੁਗਤਾਨ ਸੰਤੁਲਨ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਮਹਿੰਗਾਈ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਸੀ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਰੁਪਏ ਦਾ ਮੁੱਲ ਘਟਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਕੀਮਤ 17.90 ਪ੍ਰਤੀ ਡਾਲਰ ਹੋ ਗਈ।
ਹੁਣ ਰੁਪਿਆ ਕਿਉਂ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਮੁਦਰਾ ਦਾ ਮੁੱਲ ਇਸਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਮੰਗ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਮੰਗ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਮੁੱਲ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਨੀਤੀ ਢਿੱਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਦਰਾ ਦਾ ਮੁੱਲ ਵੀ ਡਿੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕੀ ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਭੰਡਾਰ 'ਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਪਿਆ ਹੈ?
ਹਾਂ, ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਭੰਡਾਰ 'ਤੇ ਵੀ ਪਿਆ ਹੈ। ਸਤੰਬਰ 'ਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਭੰਡਾਰ 700 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਘੱਟ ਕੇ 640 ਅਰਬ ਡਾਲਰ 'ਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੇਕਰ ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ (ਆਰਬੀਆਈ) ਨੇ ਡਾਲਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਰੁਪਏ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਲਈ ਦਖਲ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਗਿਰਾਵਟ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਸਕਦੀ ਸੀ।
ਚਿੰਤਾ ਕਿਉਂ ਵਧੀ ਹੈ?
ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਸਦੀ ਦਰਾਮਦ 'ਤੇ ਵਧਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੱਚੇ ਤੇਲ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਡਾਲਰ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਪਏ ਦਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਨੀਤੀ ਅਮਰੀਕੀ ਫੈਡਰਲ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਢਿੱਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੁਪਏ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਮੁਦਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਕਈ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਜੇਕਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਢੁਕਵੇਂ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਸੰਭਵ ਹੈ।
