Last Updated :
04 August 2026, 10:20 AM IST
Courtesy: ai image
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮਾਨਸੂਨ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੋੜ 'ਤੇ ਹੈ। ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਰਖਾ ਸਿਸਟਮ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੰਡੀ ਪੈਟਰਨ ਇੱਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕੱਠੇ ਬਾਰਿਸ਼ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤੀ ਮੌਸਮ 'ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇੰਡੀਆਨ ਓਸ਼ਨ ਡਾਈਪੋਲ (IOD) ਇਸ ਵੇਲੇ ਨਿਊਟ੍ਰਲ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਰਕ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ,ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਮਾਨਸੂਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਸਕੇ। ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲਾਂਕਿ IOD ਅਜੇ ਨਿਊਟ੍ਰਲ ਹੈ, ਪਰ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਅਗਲੇ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ IOD ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਠੰਢਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਲਾਤ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਪੈਟਰਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ IOD ਨੂੰ ਨਿਊਟ੍ਰਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਅਲ-ਨੀਨੋ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਹਵਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬੀ ਟ੍ਰਾਪਿਕਲ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਉੱਤੇ ਟ੍ਰਾਪਿਕਲ ਪੱਛਮੀ ਹਵਾਵਾਂ ਸਰਗਰਮ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੇ ਟਾਈਫੂਨ ਅਤੇ ਵਧਦੇ ਅਲ-ਨੀਨੋ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੌਸਮੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ IOD ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਟ੍ਰੇਡ ਹਵਾਵਾਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੂਰਬੀ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਗਰਜ-ਚਮਕ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸਰਗਰਮ ਹੈ।
ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ ਹਾਲਾਤ
ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦਾ ਆਕਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਹਾਲਾਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਲ-ਨੀਨੋ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ IOD ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ IOD ਅਕਸਰ ਅਲ-ਨੀਨੋ ਕਾਰਨ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਸੁੱਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਨੇੜੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਠੰਢਾ
ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਜਾਵਾ ਟਾਪੂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਪਵੈਲਿੰਗ ਨਾਮਕ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਉੱਪਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਕਾਰਨ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਦਲਾਅ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਪੂਰੇ ਇੰਡੋ-ਪੈਸਿਫਿਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੌਸਮ 'ਤੇ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬਦਲਾਅ ਭਾਰਤੀ ਮਾਨਸੂਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਲਈ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਨੁਕੂਲ ਸਥਿਤੀਆਂ
ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਡਨ-ਜੂਲੀਅਨ ਓਸਿਲੇਸ਼ਨ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਬਾਰਿਸ਼ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਮਾਹੌਲ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
MJO ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਟ੍ਰਾਪਿਕਲ ਮੌਸਮੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਮਾਨਸੂਨ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਸਰਗਰਮ
ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਚ ਆਵ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਮੌਸਮੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ MJO ਦੇ ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ ਪੜਾਅ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਅਗਲੇ ਕਰੀਬ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਮਾਨਸੂਨ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਦਬਾਅ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਬਣਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੀ ਜਤਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਮਾਨਸੂਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ
ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ IOD ਭਾਵੇਂ ਨਿਊਟ੍ਰਲ ਹੈ, ਪਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਾਪਮਾਨ, ਅਪਵੈਲਿੰਗ ਅਤੇ ਅਲ-ਨੀਨੋ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੇ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਮਾਨੀਟਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ 2026 ਦੇ ਬਾਕੀ ਮਾਨਸੂਨ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਫਿਲਹਾਲ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਅਨੁਕੂਲ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪਖਵਾਡੇ ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਧਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਜਤਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
