Last Updated :
14 August 2026, 08:18 PM IST
Courtesy: Credit: OpenAI
15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਦਿੱਲੀ ਸਮੇਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ। ਪਰ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਾਲਾਤ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਸਨ। ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਦਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਅਣਜਾਣ ਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਈ ਪਰਿਵਾਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਗਏ। ਕਿਸੇ ਲਈ ਇਹ ਨਵੀਂ ਸਵੇਰ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦਾ ਦਿਨ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਸਰਹੱਦਾਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਸਿਰਫ ਨਕਸ਼ੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ, ਘਰ, ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਸਮਾਜਿਕ ਪਹਿਚਾਣ ਵੀ ਇਸ ਵੰਡ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ।
ਵੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪੰਜਾਬ ’ਤੇ ਪਿਆ। ਨਵੀਂ ਸਰਹੱਦ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕਾਫਲੇ ਨਿਕਲੇ। ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਸਿਰਫ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਗੱਠੜੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਰੇਲਗੱਡੀ ਜਾਂ ਪੈਦਲ ਸਫਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਘਰ, ਖੇਤ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ।
ਇਹੀ ਸਵਾਲ 15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੰਡ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਆਪਣਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਜਸ਼ਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਭਾਰਤ ਲਈ ਉਮੀਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ, ਪਰ ਵੰਡ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਡਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਨਵਾਂ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਇਹ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਕਿੱਥੇ ਹੋਣਗੇ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੰਡ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ 15 ਅਗਸਤ 1947 ਸਿਰਫ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਉਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਆਪਣਾ ਘਰ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਗੁਆ ਕੇ ਚੁਕਾਈ। ਇਹੀ 15 ਅਗਸਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਦਾ ਦੋਹਰਾ ਚਿਹਰਾ ਸੀ—ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੰਡ ਦਾ ਮਾਤਮ।
