Last Updated :
20 August 2026, 10:30 PM IST
Courtesy: Credit: OpenAI
‘ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ’ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਜੁੜਿਆ ਗੀਤ ਹੈ। ਬੰਕਿਮ ਚੰਦਰ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ ਵੱਲੋਂ 1875 ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਇਸ ਗੀਤ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਭਗਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਗੀਤ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਇਸਦੇ ਕੁਝ ਅੰਤਰੇ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਹਿਸ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ 2026 ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਅੰਤਰੇ ਗਾਉਣ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੇ ਪੁਰਾਣੀ ਬਹਿਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
‘ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ’ ਦੀ ਰਚਨਾ 7 ਨਵੰਬਰ 1875 ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1882 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੰਕਿਮ ਚੰਦਰ ਦੇ ਨਾਵਲ ‘ਆਨੰਦਮਠ’ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1896 ਦੇ ਕਾਂਗਰਸ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। 1905 ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਵੰਡ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਗੀਤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ 1907 ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਗਾਇਨ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮੁੱਖ ਵਿਵਾਦ 1909 ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ਯੋਗ ਦੱਸਿਆ। ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਤਰਕ ਸੀ ਕਿ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਮਾਤ੍ਰਭੂਮੀ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸਲਾਮੀ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੁੱਦਾ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿਆਸੀ ਤਣਾਅ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।
1937 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇਸ ਮਸਲੇ ਦਾ ਹੱਲ ਕੱਢਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੌਲਾਨਾ ਅਬੁਲ ਕਲਾਮ ਆਜ਼ਾਦ, ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ, ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਅਤੇ ਆਚਾਰਿਆ ਨਰਿੰਦਰ ਦੇਵ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਤੋਂ ਵੀ ਸਲਾਹ ਲਈ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਨਤਕ ਕਾਂਗਰਸੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਅੰਤਰੇ ਗਾਏ ਜਾਣ। ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਤਰਕ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਅੰਤਰੇ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਵੀ ਗੀਤ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ‘ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ’ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮਝੌਤਾ ਦੱਸਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ ਸੀ।
24 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ‘ਜਨ ਗਣ ਮਨ’ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ‘ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ’ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂਮਿਕਾ ਕਾਰਨ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹੱਤਤਾ ਮਿਲੀ, ਪਰ ‘ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ’ ਦੇ ਪੂਰੇ ਜਾਂ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਅੰਤਰੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਉੱਠਦਾ ਰਿਹਾ।
2026 ਵਿੱਚ ‘ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ 150 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਲਈ ਗੀਤ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਪੂਰੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦੇ ਗਾਇਨ-ਵਾਦਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ। 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਦੇ ਦੋ ਅੰਤਰੇ ਗਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਸਹਿਜ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ‘ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਹਮਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
ਵਿਵਾਦ ਵਧਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਂਗਰਸ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ 1937 ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿਰਫ਼ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਅੰਤਰੇ ਹੀ ਗਾਏ ਜਾਣਗੇ। ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਰੋਧੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਦਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 1937 ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਿਸੇ ਦਬਾਅ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ 150 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਇਹ ਗੀਤ ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦਿਤ ਮੁੱਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
