ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਕਲਪ ਲੈਣਾ ਕਿਉਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜ਼ਰੂਰੀ? ਜਾਣੋ ਇਸ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਮਹੱਤਵ

ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੂਜਾ, ਵਰਤ, ਯੱਗ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਕਲਪ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ, ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਧਿਅਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਮਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣਾ। ਧਾਰਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਇਹ ਉਹ ਪਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਜਾਂ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੰਕਲਪ ਉਸ ਕਾਰਜ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਮਨ ਇੱਕਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਸੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਸੰਕਲਪ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਸਮ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਤਮਿਕ ਵਚਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਹਰ ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ ਜ਼ਿਕਰ

ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਯੱਗ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਰਗੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਮਹੱਤਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸੰਕਲਪ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੰਬੰਧ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਨਾਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਇਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਜੋਤਿਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਉਂ ਹੈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ?

ਜੋਤਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੰਕਲਪ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣਾ ਨਾਮ, ਗੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਭਟਕਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋਤਿਸ਼ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਕਲਪ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਜੁੜਾਅ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਕਲਪ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।

ਜਲ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸਾਕਸ਼ੀ?

ਸੰਕਲਪ ਦੌਰਾਨ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਜਲ ਲੈਣ ਦੀ ਰਿਵਾਇਤ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਲ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣਾ ਕੇ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੰਕਲਪ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਕਸਰ ਸੰਕਲਪ ਸਮੇਂ ਜਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹੇ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਜਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਨਾਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਮਾਨਸਿਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ

ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਕਲਪ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਟੀਚੇ ਜਾਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਇੱਕਾਗਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਕਲਪ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੋਚ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਕਲਪ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਟੀਚਿਆਂ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅੱਜ ਵੀ ਜਿਊਂਦੀ ਹੈ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰੰਪਰਾ

ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੇ ਯੱਗ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਤੱਕ ਇਸਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਸੰਕਲਪ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸੰਕਲਪ ਅੱਜ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਆਸਥਾ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਮਿਲਾਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।