Last Updated :
02 July 2026, 07:37 PM IST
ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਉਮਰ ਭਰੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਮੇਲ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਜਾਨਲੇਵਾ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਸੀਨੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਡੀਹਾਈਡ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਆਮ ਹਨ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਆਮ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਟ੍ਰੋਕ (ਦਿਮਾਗੀ ਦੌਰਾ) ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਇਲਾਜ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਕਿ ਕਦੋਂ ਇਹ ਆਮ ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਕਾਰਨ ਸਟ੍ਰੋਕ ਹੈ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਅਕਸਰ ਲੋਕ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਣ 'ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਗ਼ਲਤੀ ਮਹਿੰਗੀ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਟ੍ਰੋਕ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਨੁਕਸਾਨ, ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਲਕਵਾ ਜਾਂ ਮੌਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਜ਼ੁਰਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਸਮਝਣਾ ਉੱਨਾ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਕਿ ਦਵਾਈ ਦਾ ਸਹੀ ਡੋਜ਼।
'ਦ ਲੈਂਸੇਟ' ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟ੍ਰੋਕ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਅਕਸਰ ਖੁੰਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪੇ ਜਾਂ ਗਰਮੀ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 65 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਡੀਹਾਈਡ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਟ੍ਰੋਕ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੋਕ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੱਛਣ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਆਮ ਆਦਮੀ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਕਰ ਪਛਾਣਨਾ ਚੁਣੌਤੀ ਭਰਿਆ ਹੈ।
ਆਮ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਉਦੋਂ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਆਕਸੀਜਨ ਜਾਂ ਖੂਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ:
• ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ (ਡੀਹਾਈਡ੍ਰੇਸ਼ਨ)
• ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ
• ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕਰ ਦਾ ਘੱਟ ਹੋਣਾ
• ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣਾ ਜਾਂ ਅਚਾਨਕ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣਾ
ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਗੁਆਉਣ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕੁਝ ਸਕਿੰਟਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1-2 ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਚੇਤੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਡਾਕਟਰੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਤੁਰੰਤ ਠੰਢੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲਿਜਾਉਣ, ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰਾਹਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਟ੍ਰੋਕ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਡਾਕਟਰੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਅਚਾਨਕ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਖੂਨ ਦੀ ਨਾੜੀ ਫਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਟ੍ਰੋਕ ਦੇ ਲੱਛਣ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:
• ਮੂੰਹ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਸਾ ਲਟਕਣਾ ਜਾਂ ਵਿੰਗਾ ਹੋਣਾ
• ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਝੋਲ ਜਾਂ ਅਸਪਸ਼ਟ ਬੋਲੀ
• ਸਰੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਾਂ ਸੁੰਨ ਹੋਣਾ
• ਅਚਾਨਕ ਤੇਜ਼ ਸਿਰ ਦਰਦ, ਚੱਕਰ ਆਉਣੇ
• ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖਿਚਾਅ ਜਾਂ ਦੌਰੇ ਪੈਣਾ
ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ 60-ਸਕਿੰਟ ਟੈਸਟ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ FAST (Face, Arms, Speech, Time) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਟੈਸਟ ਇਹ ਪਛਾਣਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਟ੍ਰੋਕ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਾਂ ਆਮ ਬੇਹੋਸ਼ੀ:
1. F - Face (ਚਿਹਰਾ): ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਲਈ ਕਹੋ। ਜੇਕਰ ਚਿਹਰਾ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਵਿੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇੱਕ ਪਾਸਾ ਲਟਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਟ੍ਰੋਕ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
2. A - Arms (ਬਾਹਾਂ): ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਾਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਕਹੋ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਬਾਂਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਵੇ ਜਾਂ ਉੱਪਰ ਨਾ ਉੱਠੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।
3. S - Speech (ਬੋਲੀ): ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹਾ ਵਾਕ ਬੋਲਣ ਲਈ ਕਹੋ, ਜਿਵੇਂ "ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਂ ਕੀ ਹੈ?"। ਜੇਕਰ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਝੋਲ ਜਾਂ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਟ੍ਰੋਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
4. T - Time (ਸਮਾਂ): ਜੇਕਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ 108 ਜਾਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਐਂਬੂਲੈਂਸ ਨੂੰ ਕਾਲ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨਾ ਦਿਓ। ਹਰ ਸਕਿੰਟ ਕੀਮਤੀ ਹੈ।
• ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਂਦੇ ਰਹੋ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਧੁੱਪ ਅਤੇ ਗਰਮ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਚਾਓ।
• ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ FAST ਟੈਸਟ ਕਰੋ। ਜੇਕਰ ਸਟ੍ਰੋਕ ਦੇ ਕੋਈ ਵੀ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਗਰਮੀ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਸਮਝ ਕੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਾਹਤ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰੋ—ਇਹ ਜਾਨਲੇਵਾ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
• ਯਾਦ ਰੱਖੋ: ਆਮ ਬੇਹੋਸ਼ੀ 'ਚ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਟ੍ਰੋਕ 'ਚ ਹਰ ਸਕਿੰਟ ਦੀ ਦੇਰੀ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।
